Αν ρωτήσεις σήμερα σε μια πλατεία ή σε ένα καφενείο, η απάντηση θα έρθει σχεδόν έτοιμη: «Δεν κάνει πια χειμώνα όπως παλιά». Και πράγματι, τα κλιματικά αρχεία δείχνουν σε πολλές περιοχές της Ελλάδας λιγότερες ημέρες χιονόπτωσης και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μεταβολές στη συχνότητα και στο “ύφος” των χειμερινών κακοκαιριών. Όμως από εκεί μέχρι το συμπέρασμα ότι «οι χειμώνες χάθηκαν» υπάρχει ένα επιστημονικό κενό: ο χειμώνας δεν είναι μια ανάμνηση, είναι ένα στατιστικό καθεστώς — και η στατιστική χρειάζεται χρόνο, όχι εντυπώσεις. Η πιο συνηθισμένη παγίδα στη δημόσια συζήτηση είναι ότι κρίνουμε τις εποχές μέσα στα όρια της ανθρώπινης μνήμης. Δύο–τρεις γενιές, στην καλύτερη περίπτωση ένας αιώνας οργανωμένων μετρήσεων, και συχνά πολύ λιγότερο ως “ζωντανή εμπειρία”. Η ατμόσφαιρα όμως δεν λειτουργεί με κλίμακα βιογραφίας. Λειτουργεί με κλίμακες δεκαετιών, πολυδεκαετιών και αιώνων. Έτσι, ένας κύκλος 20–30 ετών με ηπιότερους χειμώνες μπορεί να μοιάζει «νέα κανονικότητα», αλλά μπορεί να είναι και απλώς ένα επεισόδιο φυσικής μεταβλητότητας πάνω στο οποίο προστίθεται η μακροπρόθεσμη τάση της θέρμανσης.
Οι πρωταγωνιστές του χειμώνα
Εδώ είναι που πρέπει να μπει η μεγάλη εικόνα: οι χειμώνες στην Ευρώπη και στη Μεσόγειο δεν καθορίζονται από έναν “μοναδικό πρωταγωνιστή”. Τους ρυθμίζουν τηλεσυνδέσεις μεγάλης κλίμακας, δηλαδή μοτίβα κυκλοφορίας που συνδέουν ωκεανούς, ηπείρους και την ανώτερη ατμόσφαιρα σε έναν κοινό παλμό. Η IPCC αναγνωρίζει ότι αρκετές όψεις της μεγάλης κλίμακας κυκλοφορίας έχουν πιθανότατα αλλάξει από τα μέσα του 20ού αιώνα (διεύρυνση της ζώνης Hadley, μετατόπιση/μεταβολή storm tracks), αλλά ταυτόχρονα τονίζει και τα όρια της τεκμηρίωσης όταν κοιτάμε πέρα από τη σύγχρονη περίοδο παρατηρήσεων , καθώς σε πολλά σημεία η βεβαιότητα για το “πόσο” και “πώς” παραμένει περιορισμένη, ακριβώς επειδή το σύστημα έχει έντονη εσωτερική μεταβλητότητα.
Ας το κάνουμε πιο πρακτικό: στην περιοχή μας, αν θες να εξηγήσεις γιατί ένας χειμώνας έρχεται «μαλακός» ή «σκληρός», δεν αρκεί να κοιτάξεις αν υπάρχει ψυχρό απόθεμα στη Σιβηρία. Πρέπει να δεις αν “ανοίγουν οι δρόμοι” για να κατέβει αυτό το ψύχος — και αυτοί οι δρόμοι ανοίγουν ή κλείνουν από τις τηλεσυνδέσεις.
Η ΝΑΟ (North Atlantic Oscillation) είναι ίσως ο πιο άμεσος διακόπτης για την Ευρώπη: αλλάζει τη θέση ή ένταση των δυτικών ροών και τη συχνότητα με την οποία οι υφέσεις περνούν βορειότερα ή νοτιότερα, επηρεάζοντας χειμερινές θερμοκρασίες και βροχές ή χιονοπτώσεις σε μεγάλα τμήματα της Ευρώπης. Με απλά λόγια: με διαφορετική ΝΑΟ, αλλάζει το “σκηνικό” στο οποίο θα παίξει είτε ο Σιβηρικός αντικυκλώνας είτε τα Μεσογειακά χαμηλά. Και αυτό δεν είναι θεωρία: υπάρχει πλούσια βιβλιογραφία για τους μηχανισμούς μέσω των οποίων η ΝΑΟ διαμορφώνει τον ευρωπαϊκό χειμώνα.
Το El Niño/La Niña (ENSO), από την άλλη, φαίνεται “μακρινό”, αλλά μπορεί να επηρεάσει έμμεσα τον Ατλαντικό και την Ευρώπη μέσω αλυσιδωτών κυματισμών Rossby και αλλαγών στο υπόβαθρο της κυκλοφορίας. Το κρίσιμο σημείο όμως —που συχνά χάνεται στις απλουστεύσεις— είναι ότι η ευρωπαϊκή απόκριση στο ENSO δεν είναι πάντα σταθερή ούτε γραμμική: μπορεί να είναι ασθενής, να εμφανίζεται σε συγκεκριμένους μήνες ή φάσεις, και να μεταβάλλεται πολυδεκαετιακά. Με άλλα λόγια, υπάρχουν “σήματα”, αλλά δεν είναι ένα κουμπί on/off. Αυτό ακριβώς υπογραμμίζεται σε σύγχρονες εργασίες που εξετάζουν την (μη) στασιμότητα των ENSO–NAE τηλεσυνδέσεων.
Ο Σιβηρικός αντικυκλώνας; Είναι όντως μια τεράστια δεξαμενή ψυχρού, ξηρού αέρα. Αλλά το αν αυτό το “ψυχρό κεφάλαιο” θα μετατραπεί σε ελληνικό χειμώνα εξαρτάται από την κυκλοφορία στην Ανατολική Ευρώπη, από την ύπαρξη ή μη “ελκυστών” στη Μεσόγειο, από μπλοκαρίσματα και από τη διάταξη του αεροχειμάρρου. Επιπλέον, η ίδια η επιστημονική συζήτηση για το πώς μεταβάλλεται ο Σιβηρικός αντικυκλώνας σε έναν θερμαινόμενο κόσμο παραμένει ζωντανή: άλλες μελέτες δίνουν έμφαση σε τάσεις εξασθένησης, άλλες σε περιόδους ενίσχυσης ή σε μη γραμμική συμπεριφορά που κυριαρχείται από εσωτερική μεταβλητότητα. Αυτό δεν είναι ένδειξη σύγχυσης. Είναι ένδειξη ότι το σήμα είναι λεπτό και ο “θόρυβος” της φυσικής μεταβλητότητας ισχυρός.
Κάπου εδώ εμφανίζεται το κεντρικό μήνυμα που αξίζει να μείνει: οι εποχές δεν είναι ραντεβού. Είναι πιθανότητες. Και οι πιθανότητες αλλάζουν, άλλοτε από τη μακροπρόθεσμη ενεργειακή τάση (θέρμανση), άλλοτε από τις ταλαντώσεις μεγάλης κλίμακας (ΝΑΟ, ENSO, AO, στρατοσφαιρικές διεργασίες), άλλοτε από τη σύμπτωση των δύο. Το να πούμε «οι χειμώνες χάθηκαν» επειδή είδαμε λιγότερα χιόνια για 15–20 χρόνια είναι σαν να λέμε ότι χάθηκε το κύμα επειδή, για λίγο, η θάλασσα γαλήνεψε και είναι λάδι. Η φυσική του χειμώνα δεν καταργήθηκε. Η μεταβλητότητα του συστήματος και η μετατόπιση των κατανομών κάνουν τον χειμώνα να έρχεται διαφορετικά, όχι να εξαφανίζεται.
Γι’ αυτό και η πιο επιστημονικά έντιμη διατύπωση σήμερα δεν είναι «τελείωσε ο χειμώνας», αλλά κάτι πιο απαιτητικό:
Ναι, υπάρχουν ενδείξεις μεταβολών σε ορισμένα χαρακτηριστικά της μεγάλης κλίμακας κυκλοφορίας (π.χ. storm tracks, διεύρυνση Hadley), αλλά σε αρκετές λεπτομέρειες η βεβαιότητα παραμένει περιορισμένη όταν βγαίνουμε έξω από την πρόσφατη περίοδο παρατηρήσεων όπως αναφέρει η IPCC.
Ναι, οι τηλεσυνδέσεις (ΝΑΟ, ENSO) επηρεάζουν την Ευρώπη, αλλά η ισχύς και η σταθερότητά τους μπορεί να μεταβάλλονται και να “εξαρτώνται από τη φάση” και την εποχή όπως αναφέρεται στο Nature .
Και ναι, ο Σιβηρικός αντικυκλώνας είναι κρίσιμος ως αποθήκη ψύχους, αλλά δεν αρκεί ως εξήγηση χωρίς το κυκλοφοριακό “κλειδί” που ανοίγει ή κλείνει τη μεταφορά , όπως αναφέρει η σχετική μελέτη στο Nature .
Αν τελικά υπάρχει μια φράση που συνοψίζει την ουσία, είναι αυτή: οι “παλιοί χειμώνες” δεν χάθηκαν—απλώς δεν είναι "υποχρεωμένοι" να εμφανίζονται μέσα στο στενό παράθυρο των ανθρώπινων γενεών. Η ατμόσφαιρα δεν χρωστάει συνέχειες στη μνήμη μας. Χρωστάει μόνο συνέπεια στη φυσική της. Κι αυτήν, μέχρι στιγμής, την κρατά με χειμώνες που άλλοτε υποχωρούν, άλλοτε επιστρέφουν, κι άλλοτε μας θυμίζουν απότομα ότι το κλίμα είναι ιστορία πολύ μεγαλύτερη από εμάς.
Πηγές : IPCC AR6 WGI, Κεφ. 2 & 4 / Trigo et al. (2002) / Seager et al. (2020) / Rodríguez-Fonseca et al. (2016) / Mezzina et al. (2020) & Fernández-Castillo et al. (2025) / Li et al. (2025) & Savita et al. (2025) - ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΉ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ Courtesy John Clagg Jr./Reminisc
Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης - Mετεωρολόγος Star Channel - Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ - Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου