Η Γη δεν φοβάται τη ζέστη – τη θυμάται

 Στο δημόσιο πεδίο, η κλιματική συζήτηση τα τελευταία χρόνια κυριαρχείται από διαδοχικούς τίτλους: «το πιο ζεστό έτος», «ο πιο ζεστός μήνας», «η πιο θερμή περίοδος από τότε που υπάρχουν μετρήσεις». Οι διατυπώσεις αυτές δεν είναι λανθασμένες ως προς τα δεδομένα που περιγράφουν· είναι όμως αποσπασματικές. Αφορούν ένα ελάχιστο χρονικό παράθυρο —μερικές δεκαετίες ή, στην καλύτερη περίπτωση, έναν αιώνα — μέσα σε μια κλιματική ιστορία εκατοντάδων εκατομμυρίων ετών. Η επιστήμη του παλαιοκλίματος δείχνει ότι τα σημερινά «ρεκόρ» είναι στατιστικά γεγονότα ενός ψυχρού γεωλογικού καθεστώτος. Ζούμε ακόμη μέσα στο Ύστερο Καινοζωικό παγετώδες περιβάλλον, μια περίοδο όπου η Γη είναι ψυχρότερη από τον μακροχρόνιο μέσο όρο της ιστορίας της. Όταν λοιπόν συγκρίνουμε τον Ιανουάριο ενός έτους με τον Ιανουάριο του προηγούμενου, χωρίς αναφορά στο γεωλογικό υπόβαθρο, χάνουμε το πλαίσιο και υπερφορτώνουμε την πληροφορία με συναισθηματικό βάρος.

ΕΙΚΌΝΑ- ΣΧΟΛΙΑ : Οι παγκόσμιες θερμοκρασίες στην επιφάνεια ήταν γενικά υψηλές καθ' όλη τη διάρκεια του Παλαιόκαινου και του Ηώκαινου, με μια ιδιαίτερα θερμή απότομη αύξηση στα όρια μεταξύ των δύο γεωλογικών εποχών περίπου 56 εκατομμύρια χρόνια πριν. Οι θερμοκρασίες στο μακρινό παρελθόν συνάγονται από υποκατάστατα, στην προκειμένη περίπτωση, αναλογίες ισοτόπων οξυγόνου από απολιθωμένα τρηματοφόρα, μονοκύτταρους θαλάσσιους οργανισμούς. Το "Q" σημαίνει Τεταρτογενές. Το γραφικό δημιουργήθηκε με χρήση δεδομένων από τους Zachos και Hansen, με τη βοήθεια της Δρ. Carrie Morrill, Διευθύντριας της Παγκόσμιας Υπηρεσίας Δεδομένων για την Παλαιοκλιματολογία.

Στη σύγχρονη δημόσια συζήτηση για το κλίμα, λίγες λέξεις φορτίζονται τόσο έντονα όσο η «θέρμανση». Συχνά παρουσιάζεται ως κάτι πρωτοφανές, επικίνδυνο και εκτός ιστορικού πλαισίου. Όμως η ματιά στη βαθιά γεωλογική ιστορία της Γης μάς υποχρεώνει σε μια πιο ψύχραιμη και επιστημονικά τεκμηριωμένη προσέγγιση. Ο πλανήτης μας υπήρξε επί μακρόν θερμότερος από σήμερα — και μάλιστα πολύ θερμότερος. Κατά το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας της πολύπλοκης ζωής, η Γη βρισκόταν σε καθεστώς "greenhouse" και όχι "icehouse". Δεν υπήρχαν μόνιμα πολικά καλύμματα πάγου, η στάθμη της θάλασσας ήταν υψηλότερη και τα οικοσυστήματα άκμαζαν. Τα θηλαστικά —συμπεριλαμβανομένου του εξελικτικού μας ανθρώπινου είδους — εμφανίστηκαν και διαφοροποιήθηκαν σε θερμότερους κόσμους, ενώ η βιοποικιλότητα συχνά κορυφωνόταν σε περιόδους υψηλών θερμοκρασιών και αυξημένου CO₂. Η ζωή όχι μόνο επιβίωσε σε αυτά τα «θερμοκήπια», αλλά άνθισε.

Η τρέχουσα ψυχρή φάση του πλανήτη, με μόνιμους πάγους και πολικές παγοκρηπίδες, είναι στην πραγματικότητα η εξαίρεση. Το "icehouse" καθεστώς στο οποίο ζούμε τα τελευταία περίπου 34 εκατομμύρια χρόνια αποτελεί μια σύντομη παρένθεση στην ιστορία της Γης — όχι τον κανόνα.

Η Καινοζωική Εποχή, η λεγόμενη «Εποχή των Θηλαστικών», ξεκίνησε πριν από 66 εκατομμύρια χρόνια σε έναν πλανήτη θερμό, υγρό και εξαιρετικά παραγωγικό. Η Ανταρκτική καλυπτόταν από δάση, κροκόδειλοι ζούσαν σε πολικές περιοχές και το CO₂ συχνά ξεπερνούσε τα 1000 ppm. Κι όμως, σταδιακά και σε βάθος δεκάδων εκατομμυρίων ετών, η Γη άρχισε να ψύχεται. Αυτή η μακρόχρονη μετάβαση αποτυπώνεται με εντυπωσιακή καθαρότητα στις παλαιογεωγραφικές και παλαιοκλιματικές ανασυνθέσεις του Christopher Scotese . Οι παγκόσμιες καμπύλες θερμοκρασίας δείχνουν επαναλαμβανόμενες «κορυφές» θερμότητας στον Παλαιοζωικό, Μεσοζωικό και πρώιμο Καινοζωικό, και βαθιές «κοιλάδες» ψύχους που συνδέονται με την τρέχουσα παγετώδη περίοδο.

Ο βασικός μακροπρόθεσμος μηχανισμός αυτής της ψύξης δεν ήταν κάποια κλιματική καταστροφή, αλλά η σταδιακή πτώση του ατμοσφαιρικού CO₂. Η ανύψωση των Ιμαλαΐων και του Θιβέτ ενίσχυσε τη χημική αποσάθρωση των πυριτικών πετρωμάτων, δεσμεύοντας διοξείδιο του άνθρακα, ενώ παράλληλα μειώθηκε η ηφαιστειακή εκπομπή. Στα τέλη του Καινοζωικού, τα επίπεδα CO₂ είχαν πέσει κάτω από τα 500 ppm — τιμές που ιστορικά συνδέονται με ψυχρότερα κλίματα. Καθοριστικό ρόλο έπαιξε και η αναδιάταξη των ωκεάνιων διαδρόμων. Το άνοιγμα του Πορθμού του Drake και της Τασμανίας επέτρεψε την εγκαθίδρυση του Ανταρκτικού Περιπολικού Ρεύματος, απομονώνοντας θερμικά την Ανταρκτική και ευνοώντας τη δημιουργία παγοκαλυμμάτων. Η μετάβαση από το θερμοκήπιο στο icehouse ολοκληρώθηκε απότομα πριν από 34 εκατομμύρια χρόνια, κατά τη μετάβαση Ηωκαίνου–Ολιγοκαίνου, όταν η απότομη πτώση του CO₂, ενισχυμένη από τροχιακές μεταβολές, πυροδότησε την ταχεία παγοποίηση της Ανταρκτικής. Το Ανταρκτικό Περιπολικό Ρεύμα περιστρέφεται γύρω από την Ανταρκτική ανεμπόδιστο στο πέρασμά του, χωρίς να παρεμβάλλεται κάποια ήπειρος. Η ροή του είναι τόσο ισχυρή που λειτουργεί σαν ασπίδα, και εμποδίζει τις ζεστές επιφανειακές θαλάσσιες μάζες να φτάνουν κοντά στην Ανταρκτική, προστατεύοντας έτσι το παγοκάλυμμα της Ανταρκτικής.

Η μελέτη του καθηγητή Δημήτρη Ευαγγελινού με τίτλο «Η γέννηση του σύγχρονου Ανταρκτικού Περιπολικού Ρεύματος στα τέλη του Μειόκαινου» που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Geoscience, ανατρέπει την μέχρι σήμερα επιστημονική γνώση για το χρόνο και τον τρόπο που εμφανίστηκε το Ανταρκτικό Περιπολικό Ρευμα. Επίσης, η μελέτη δημιουργεί νέα ερωτήματα για την αλληλεπίδραση του ρεύματος, με τους παγετώνες στην Ανταρκτική και το κλίμα της Γης, τόσο στο γεωλογικό παρελθόν, όσο και στην μελλοντική κλιματική αλλαγή. Στην πρωτοποριακή τους έρευνα ο Δρ. Δημήτρης Ευαγγελινός με την ομάδα του, χρησιμοποίησαν καινοτόμες τεχνικές που συνδυάζουν ισότοπα νεοδυμίου σε απολιθωμένα δόντια και κόκαλα ψαριών και μετρήσεις κοκκομετρίας από θαλάσσια ιζήματα που συλλέχθηκαν από τον πυθμένα του Νοτίου Ωκεανού, με σκοπό να μελετήσουν την ιστορία της δημιουργίας του Ανταρκτικού Περιπολικού Ρεύματος, κατά την διάρκεια των τελευταίων τριάντα ένα εκατομμύρια ετών.

Η ιστορική αυτή προοπτική δεν ακυρώνει τη σύγχρονη συζήτηση για τις ανθρωπογενείς επιδράσεις στο κλίμα. Τη συμπληρώνει. Μας υπενθυμίζει ότι η Γη έχει «μνήμη» θερμότητας, ανθεκτικότητας και μεγάλων φυσικών ταλαντώσεων. Από αυτή τη σκοπιά, το πραγματικά ασυνήθιστο δεν είναι λίγοι βαθμοί παραπάνω, αλλά το γεγονός ότι θεωρούμε «φυσιολογική» μια από τις ψυχρότερες φάσεις της ιστορίας του πλανήτη.

 Ακόμη και η σύγχρονη συνθετική αξιολόγηση του παλαιοκλίματος από το IPCC αναγνωρίζει ότι η τρέχουσα κλιματική κατάσταση πρέπει να ερμηνεύεται σε σχέση με φυσικές κλιματικές μεταβολές μεγάλης κλίμακας, με χρονικές σταθερές που υπερβαίνουν κατά πολύ τον ανθρώπινο πολιτικό και οικονομικό ορίζοντα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι σημερινές αλλαγές είναι αδιάφορες ή χωρίς συνέπειες για τις ανθρώπινες κοινωνίες. Σημαίνει όμως ότι ο πλανήτης δεν είναι το ευάλωτο σύστημα που συχνά παρουσιάζεται στον δημόσιο λόγο. Η Γη έχει αντέξει θερμότερους ωκεανούς, υψηλότερες στάθμες θάλασσας και ατμόσφαιρες πλουσιότερες σε CO₂. Εκεί που πράγματι εντοπίζεται η πρόκληση δεν είναι η «αντοχή της Γης», αλλά η προσαρμοστικότητα των κοινωνιών, των υποδομών και των οικονομιών μας σε μεταβαλλόμενες συνθήκες.

Η κλιματική συζήτηση, αν θέλει να είναι επιστημονικά έντιμη και κοινωνικά χρήσιμη, οφείλει να στηρίζεται στη φυσική, τη γεωλογία και τον χρόνο — όχι στον φόβο και στους αποκομμένους τίτλους. Ο γεωλογικός χρόνος μας υπενθυμίζει κάτι θεμελιώδες: η ζέστη δεν είναι ο εχθρός της Γης. Το ερώτημα δεν είναι αν ο πλανήτης θα αντέξει, αλλά αν εμείς θα επιλέξουμε να σχεδιάσουμε το μέλλον με γνώση, μέτρο και επιστημονική σοβαρότητα, αντί με πανικό και απλουστεύσεις. Το αρχείο απολιθωμάτων της Γης συνδέει την ξαφνική κλιματική αλλαγή με την εξαφάνιση, για παράδειγμα στα θαλάσσια ασπόνδυλα και τα θαλάσσια θηλαστικά. Οι άνθρωποι πιθανότατα δεν θα εξαφανιστούν, αλλά η απώλεια της κλιματικής σταθερότητας που έχει επιμείνει σε όλη την ιστορία του πολιτισμού θα σημάνει πρωτοφανείς προκλήσεις προσαρμογής: άνοδος της στάθμης της θάλασσας και απώλεια παράκτιων υποδομών, μεταβολές στο περιφερειακό κλίμα που επηρεάζουν την παραγωγή τροφίμων, απώλεια αξιόπιστων αποθεμάτων νερού, περισσότερες πλημμύρες και πυρκαγιές και αυξημένη εξάπλωση μολυσματικών ασθενειών.

Κανείς άνθρωπος δεν έζησε στη Γη για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας της. Δεν παίξαμε κανένα ρόλο στις συνθήκες θερμοκηπίου του πλανήτη στο αρχαίο παρελθόν. Αλλά η ιστορία του πλανήτη μας δείχνει ότι το διοξείδιο του άνθρακα έχει ισχυρή επίδραση στο κλίμα και ότι η ταχεία κλιματική αλλαγή προκαλεί σημαντικές διαταραχές στα ζώα και τα φυτά. Μπορούμε να μάθουμε από την ιστορία της Γης πώς λειτουργεί το κλιματικό μας σύστημα. Ο ρόλος μας είναι αναμφισβήτητος, αλλά το ίδιο ισχύει και για την ικανότητά μας να αλλάξουμε το μέλλον με τρόπους που θα βελτιώσουν τη ζωή των ανθρώπων και άλλων ζωντανών οργανισμών στις επόμενες γενιές.

Πηγές : Christopher R. Scotese (2021). Phanerozoic paleotemperatures: The Earth’s changing climate during the last 540 million years. / James C. Zachos, Pagani, M., Sloan, L., Thomas, E., & Billups, K. (2001). Trends, rhythms, and aberrations in global climate 65 Ma to present.  / IPCC (2021–2023). Sixth Assessment Report (AR6), Working Group I – The Physical Science Basis, κεφάλαια παλαιοκλίματος/  Zachos, J. C., Dickens, G. R., & Zeebe, R. E. (2008). An early Cenozoic perspective on greenhouse warming and carbon-cycle dynamics. Nature, 451, 279–283. /Late Miocene onset of the modern Antarctic Circumpolar Current .Dimitris Evangelinos

Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης - Mετεωρολόγος Star Channel - Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ - Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect