Τα τελευταία χρόνια επανέρχεται με ένταση η συζήτηση ότι «πάει χαμένο» ένα μεγάλο μέρος της βροχής. Κάθε ισχυρό επεισόδιο υετού, κάθε πλημμύρα σε αστικό ή πεδινό περιβάλλον, φέρνει ξανά στο προσκήνιο την ανάγκη για ταμιευτήρες και συλλεκτήρες ομβρίων. Όχι μόνο ως απάντηση στη λειψυδρία, αλλά και ως εργαλείο ουσιαστικής αντιπλημμυρικής προστασίας. Η εμπειρία, όμως, δείχνει ότι τέτοιες λύσεις δεν είναι πανάκεια ούτε εφαρμόζονται με τον ίδιο τρόπο παντού. Οι συλλεκτήρες και οι ταμιευτήρες προϋποθέτουν συγκεκριμένες κλιματικές και γεωμορφολογικές συνθήκες: επαρκές ύψος και συχνότητα βροχοπτώσεων, κατάλληλο ανάγλυφο, εδάφη που επιτρέπουν είτε αποθήκευση είτε ελεγχόμενη διήθηση. Δεν είναι όλα τα μέρη εξίσου κατάλληλα. Εκεί όμως που μπορούν να εφαρμοστούν σωστά, αποτελούν διπλό όφελος: μειώνουν την αιχμή της απορροής –άρα και τον κίνδυνο πλημμυρών– και ταυτόχρονα αυξάνουν τα διαθέσιμα υδατικά αποθέματα.
Σε γενικές γραμμές, από τη συνολική βροχόπτωση μιας περιοχής, μόλις το 10–30 % μπορεί να συμβάλει άμεσα σε ταμιευτήρες ή υπόγειες αποθήκες. Το υπόλοιπο είτε εξατμίζεται, είτε διηθείται ανεξέλεγκτα, είτε καταλήγει γρήγορα στη θάλασσα. Το κρίσιμο στοιχείο εδώ είναι η χρήση γης. Στις πλήρως αστικοποιημένες περιοχές, το 70–90 % της βροχής μετατρέπεται σε επιφανειακή απορροή, καθώς οι στεγανές επιφάνειες δεν επιτρέπουν τη διήθηση. Στις αγροτικές ζώνες, η απορροή περιορίζεται στο 10–30 %, ενώ σε δάση και υγροτόπους μόλις στο 5–15 %. Ανάμεσα σε αυτά τα άκρα βρίσκονται οι προαστιακές περιοχές, με τιμές 40–60 %, ανάλογα με το πράσινο και τη σύσταση των εδαφών. Στα μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας, όπως η Αθήνα, εκτιμάται ότι περίπου τα δύο τρίτα της βροχής απομακρύνονται μέσω δικτύων αποχέτευσης – και σε ακραία επεισόδια το ποσοστό αυτό μπορεί να αγγίξει το 90 %. Αντίθετα, στα νησιά, όπου το ανάγλυφο είναι πιο απότομο και η δόμηση λιγότερο πυκνή, το νερό ακολουθεί φυσικές ροές προς τη θάλασσα. Η απουσία μικρών ταμιευτήρων και δεξαμενών σημαίνει ότι πολύτιμο χειμερινό νερό χάνεται, ακριβώς τη στιγμή που θα μπορούσε να αποθηκευτεί.
Οι συλλεκτήρες ως αντιπλημμυρικό εργαλείο
Η αξία των συλλεκτήρων βρόχινου νερού δεν περιορίζεται στη λειψυδρία. Με σωστό σχεδιασμό, μπορούν να ανασχέσουν σημαντικά τις πλημμύρες. Κάθε κυβικό μέτρο νερού που συγκρατείται προσωρινά ή μόνιμα, είναι ένα κυβικό μέτρο λιγότερο που επιβαρύνει τα ρέματα και τα αστικά δίκτυα αποχέτευσης. Ιδίως σε περιοχές με επαναλαμβανόμενες πλημμύρες, μικρές αποκεντρωμένες λύσεις –δεξαμενές, πράσινες υποδομές, διαπερατά υλικά– μπορούν να κάνουν τη διαφορά εκεί όπου τα μεγάλα έργα αργούν ή δεν επαρκούν.
Το χιόνι στα ελληνικά βουνά: φυσικός ταμιευτήρας, αλλά όχι ο μόνος
Το χιόνι είναι αναμφίβολα φυσικός ταμιευτήρας. Όμως στην Ελλάδα δεν είναι ο μοναδικός –ούτε πάντα ο κυρίαρχος– ρυθμιστής της υδρολογίας. Σε πολλά λεκανοπέδια, ιδιαίτερα στα νότια και τα νησιωτικά, το υδρολογικό ισοζύγιο καθορίζεται περισσότερο από τη συνολική χειμερινή βροχόπτωση, τη διήθηση στα καρστικά συστήματα και –κυρίως– από τη διαχείριση και τις αντλήσεις. Ακόμη κι αν η χιονόστρωση μειώνεται στα μεσαία υψόμετρα, η καλοκαιρινή ξηρασία συχνά «γεννιέται» από υπεράντληση, διαρροές δικτύων, αρδευτικές πρακτικές και έλλειψη υποδομών, όχι αποκλειστικά από το χιόνι. Η απλοϊκή εξίσωση «λείπει χιόνι, άρα στερεύουν τα ποτάμια» δεν αρκεί. Για να σταθεί επιστημονικά, πρέπει να δείξουμε ότι –κρατώντας σταθερούς τους άλλους παράγοντες– η μεταβολή του χιονιού εξηγεί το μεγαλύτερο μέρος της μεταβολής της απορροής. Και αυτό δεν ισχύει παντού.
Πρώιμη τήξη και απορροές
Είναι σωστό ότι σε ορεινές λεκάνες με χιονοκρατούμενο καθεστώς, όπως τμήματα της Πίνδου, ο χρονισμός της τήξης παίζει ρόλο. Όμως σε πολλές ελληνικές λεκάνες, οι κορυφές απορροής δεν καθορίζονται από το λιώσιμο του χιονιού, αλλά από έντονες βροχοπτώσεις, κορεσμό εδαφών και επεισόδια μεγάλης έντασης.
Η «πρώιμη τήξη» δεν σημαίνει αυτόματα απώλεια νερού. Αν η διήθηση και η υπόγεια αποθήκευση λειτουργούν σωστά, μέρος του νερού μπορεί να διατηρηθεί. Το πρόβλημα προκύπτει όταν η τήξη συμπίπτει με έντονες βροχές και κορεσμένα εδάφη, αυξάνοντας την επιφανειακή απορροή. Άρα το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο πότε λιώνει το χιόνι, αλλά σε ποιες υδρολογικές συνθήκες.
Χιόνι, οικοσυστήματα και πλημμύρες
Η «ανύψωση ζωνών» και η μετακίνηση ειδών προς μεγαλύτερα υψόμετρα είναι υπαρκτό φαινόμενο διεθνώς. Στην Ελλάδα, όμως, η πίεση στα ορεινά οικοσυστήματα δεν οφείλεται μόνο στη μείωση της χιονοκάλυψης. Κατακερματισμός ενδιαιτημάτων, δρόμοι, υποδομές, υπερβόσκηση, πυρκαγιές και αλλαγές στη δασική διαχείριση συχνά παίζουν μεγαλύτερο ρόλο. Δεν «ανεβαίνουν» όλα τα είδη με τον ίδιο τρόπο – πολλά προσαρμόζονται ή μετακινούνται πλευρικά.
Αντίστοιχα, οι χειμερινές πλημμύρες στην Ελλάδα είναι συχνά πιο «ανθρωπογενείς» απ’ όσο νομίζουμε. Η αστικοποίηση, τα μπαζωμένα ρέματα, οι ανεπαρκείς διατομές και η δόμηση σε πλημμυρικές ζώνες καθορίζουν την καταστροφή πολύ περισσότερο από την παρουσία ή απουσία χιονιού. Μπορεί να υπάρξει μεγάλη πλημμύρα και με κανονική χιονόστρωση, αν η βροχή είναι ακραία και το σύστημα δεν αντέχει.
Πυρκαγιές, τουρισμός και κλίμα: χρειάζονται αποχρώσεις
Οι πυρκαγιές είναι αποτέλεσμα τριών παραγόντων: καιρός, καύσιμη ύλη, ανάφλεξη. Η μειωμένη χιονόπτωση μπορεί να επηρεάζει το «υπόβαθρο» της ξηρότητας, αλλά οι μεγάλοι καύσωνες, οι άνεμοι και –κυρίως– οι ανθρώπινες αιτίες έναρξης είναι καθοριστικοί.
Το ίδιο ισχύει και για τον χειμερινό τουρισμό. Η εικόνα του «αργού θανάτου» των χιονοδρομικών είναι δημοσιογραφικά ελκυστική, αλλά επιστημονικά απλουστευτική. Η προσαρμογή μπορεί να περιλαμβάνει τουρισμό τεσσάρων εποχών, στοχευμένη χρήση τεχνητού χιονιού και αναβάθμιση υποδομών. Δεν πρόκειται για γραμμική κατάρρευση, αλλά για αλλαγή μοντέλου.
Από τα έργα στη νοοτροπία
Οι φετινές βροχές και το μέχρι στιγμής περιορισμένο χιόνι λειτουργούν ως υπενθύμιση. Όχι μόνο για τις αδυναμίες των υποδομών, αλλά και για τον τρόπο που διαχειριζόμαστε το νερό. Το νερό που κυλά στους δρόμους δεν είναι «πλεόνασμα»· είναι πόρος που χάνεται. Ίσως ήρθε η ώρα για σαφείς κανόνες: περιορισμό της χρήσης πόσιμου νερού για πότισμα το καλοκαίρι, αξιοποίηση παραδοσιακών και σύγχρονων δεξαμενών συλλογής βρόχινου νερού, ανακύκλωση νερού όπου είναι δυνατόν. Η προσαρμογή στην κλιματική πραγματικότητα δεν είναι μόνο έργα και μελέτες. Είναι αλλαγή στάσης ζωής. Κάθε βροχή και κάθε χιονόπτωση μας το θυμίζει. H φύση πάντα θυμάται. Το ζητούμενο είναι αν εμείς θα μάθουμε να ζούμε σε ισορροπία μαζί της – με σεβασμό, μέτρο και πρόνοια.
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης - Mετεωρολόγος Star Channel - Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ - Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου