Η Γη δεν φοβάται τη ζέστη – τη θυμάται

 Στο δημόσιο πεδίο, η κλιματική συζήτηση τα τελευταία χρόνια κυριαρχείται από διαδοχικούς τίτλους: «το πιο ζεστό έτος», «ο πιο ζεστός μήνας», «η πιο θερμή περίοδος από τότε που υπάρχουν μετρήσεις». Οι διατυπώσεις αυτές δεν είναι λανθασμένες ως προς τα δεδομένα που περιγράφουν· είναι όμως αποσπασματικές. Αφορούν ένα ελάχιστο χρονικό παράθυρο —μερικές δεκαετίες ή, στην καλύτερη περίπτωση, έναν αιώνα — μέσα σε μια κλιματική ιστορία εκατοντάδων εκατομμυρίων ετών. Η επιστήμη του παλαιοκλίματος δείχνει ότι τα σημερινά «ρεκόρ» είναι στατιστικά γεγονότα ενός ψυχρού γεωλογικού καθεστώτος. Ζούμε ακόμη μέσα στο Ύστερο Καινοζωικό παγετώδες περιβάλλον, μια περίοδο όπου η Γη είναι ψυχρότερη από τον μακροχρόνιο μέσο όρο της ιστορίας της. Όταν λοιπόν συγκρίνουμε τον Ιανουάριο ενός έτους με τον Ιανουάριο του προηγούμενου, χωρίς αναφορά στο γεωλογικό υπόβαθρο, χάνουμε το πλαίσιο και υπερφορτώνουμε την πληροφορία με συναισθηματικό βάρος.

ΕΙΚΌΝΑ- ΣΧΟΛΙΑ : Οι παγκόσμιες θερμοκρασίες στην επιφάνεια ήταν γενικά υψηλές καθ' όλη τη διάρκεια του Παλαιόκαινου και του Ηώκαινου, με μια ιδιαίτερα θερμή απότομη αύξηση στα όρια μεταξύ των δύο γεωλογικών εποχών περίπου 56 εκατομμύρια χρόνια πριν. Οι θερμοκρασίες στο μακρινό παρελθόν συνάγονται από υποκατάστατα, στην προκειμένη περίπτωση, αναλογίες ισοτόπων οξυγόνου από απολιθωμένα τρηματοφόρα, μονοκύτταρους θαλάσσιους οργανισμούς. Το "Q" σημαίνει Τεταρτογενές. Το γραφικό δημιουργήθηκε με χρήση δεδομένων από τους Zachos και Hansen, με τη βοήθεια της Δρ. Carrie Morrill, Διευθύντριας της Παγκόσμιας Υπηρεσίας Δεδομένων για την Παλαιοκλιματολογία.

Στη σύγχρονη δημόσια συζήτηση για το κλίμα, λίγες λέξεις φορτίζονται τόσο έντονα όσο η «θέρμανση». Συχνά παρουσιάζεται ως κάτι πρωτοφανές, επικίνδυνο και εκτός ιστορικού πλαισίου. Όμως η ματιά στη βαθιά γεωλογική ιστορία της Γης μάς υποχρεώνει σε μια πιο ψύχραιμη και επιστημονικά τεκμηριωμένη προσέγγιση. Ο πλανήτης μας υπήρξε επί μακρόν θερμότερος από σήμερα — και μάλιστα πολύ θερμότερος. Κατά το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας της πολύπλοκης ζωής, η Γη βρισκόταν σε καθεστώς "greenhouse" και όχι "icehouse". Δεν υπήρχαν μόνιμα πολικά καλύμματα πάγου, η στάθμη της θάλασσας ήταν υψηλότερη και τα οικοσυστήματα άκμαζαν. Τα θηλαστικά —συμπεριλαμβανομένου του εξελικτικού μας ανθρώπινου είδους — εμφανίστηκαν και διαφοροποιήθηκαν σε θερμότερους κόσμους, ενώ η βιοποικιλότητα συχνά κορυφωνόταν σε περιόδους υψηλών θερμοκρασιών και αυξημένου CO₂. Η ζωή όχι μόνο επιβίωσε σε αυτά τα «θερμοκήπια», αλλά άνθισε.

Η τρέχουσα ψυχρή φάση του πλανήτη, με μόνιμους πάγους και πολικές παγοκρηπίδες, είναι στην πραγματικότητα η εξαίρεση. Το "icehouse" καθεστώς στο οποίο ζούμε τα τελευταία περίπου 34 εκατομμύρια χρόνια αποτελεί μια σύντομη παρένθεση στην ιστορία της Γης — όχι τον κανόνα.

Η Καινοζωική Εποχή, η λεγόμενη «Εποχή των Θηλαστικών», ξεκίνησε πριν από 66 εκατομμύρια χρόνια σε έναν πλανήτη θερμό, υγρό και εξαιρετικά παραγωγικό. Η Ανταρκτική καλυπτόταν από δάση, κροκόδειλοι ζούσαν σε πολικές περιοχές και το CO₂ συχνά ξεπερνούσε τα 1000 ppm. Κι όμως, σταδιακά και σε βάθος δεκάδων εκατομμυρίων ετών, η Γη άρχισε να ψύχεται. Αυτή η μακρόχρονη μετάβαση αποτυπώνεται με εντυπωσιακή καθαρότητα στις παλαιογεωγραφικές και παλαιοκλιματικές ανασυνθέσεις του Christopher Scotese . Οι παγκόσμιες καμπύλες θερμοκρασίας δείχνουν επαναλαμβανόμενες «κορυφές» θερμότητας στον Παλαιοζωικό, Μεσοζωικό και πρώιμο Καινοζωικό, και βαθιές «κοιλάδες» ψύχους που συνδέονται με την τρέχουσα παγετώδη περίοδο.

Ο βασικός μακροπρόθεσμος μηχανισμός αυτής της ψύξης δεν ήταν κάποια κλιματική καταστροφή, αλλά η σταδιακή πτώση του ατμοσφαιρικού CO₂. Η ανύψωση των Ιμαλαΐων και του Θιβέτ ενίσχυσε τη χημική αποσάθρωση των πυριτικών πετρωμάτων, δεσμεύοντας διοξείδιο του άνθρακα, ενώ παράλληλα μειώθηκε η ηφαιστειακή εκπομπή. Στα τέλη του Καινοζωικού, τα επίπεδα CO₂ είχαν πέσει κάτω από τα 500 ppm — τιμές που ιστορικά συνδέονται με ψυχρότερα κλίματα. Καθοριστικό ρόλο έπαιξε και η αναδιάταξη των ωκεάνιων διαδρόμων. Το άνοιγμα του Πορθμού του Drake και της Τασμανίας επέτρεψε την εγκαθίδρυση του Ανταρκτικού Περιπολικού Ρεύματος, απομονώνοντας θερμικά την Ανταρκτική και ευνοώντας τη δημιουργία παγοκαλυμμάτων. Η μετάβαση από το θερμοκήπιο στο icehouse ολοκληρώθηκε απότομα πριν από 34 εκατομμύρια χρόνια, κατά τη μετάβαση Ηωκαίνου–Ολιγοκαίνου, όταν η απότομη πτώση του CO₂, ενισχυμένη από τροχιακές μεταβολές, πυροδότησε την ταχεία παγοποίηση της Ανταρκτικής. Το Ανταρκτικό Περιπολικό Ρεύμα περιστρέφεται γύρω από την Ανταρκτική ανεμπόδιστο στο πέρασμά του, χωρίς να παρεμβάλλεται κάποια ήπειρος. Η ροή του είναι τόσο ισχυρή που λειτουργεί σαν ασπίδα, και εμποδίζει τις ζεστές επιφανειακές θαλάσσιες μάζες να φτάνουν κοντά στην Ανταρκτική, προστατεύοντας έτσι το παγοκάλυμμα της Ανταρκτικής.

Η μελέτη του καθηγητή Δημήτρη Ευαγγελινού με τίτλο «Η γέννηση του σύγχρονου Ανταρκτικού Περιπολικού Ρεύματος στα τέλη του Μειόκαινου» που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Geoscience, ανατρέπει την μέχρι σήμερα επιστημονική γνώση για το χρόνο και τον τρόπο που εμφανίστηκε το Ανταρκτικό Περιπολικό Ρευμα. Επίσης, η μελέτη δημιουργεί νέα ερωτήματα για την αλληλεπίδραση του ρεύματος, με τους παγετώνες στην Ανταρκτική και το κλίμα της Γης, τόσο στο γεωλογικό παρελθόν, όσο και στην μελλοντική κλιματική αλλαγή. Στην πρωτοποριακή τους έρευνα ο Δρ. Δημήτρης Ευαγγελινός με την ομάδα του, χρησιμοποίησαν καινοτόμες τεχνικές που συνδυάζουν ισότοπα νεοδυμίου σε απολιθωμένα δόντια και κόκαλα ψαριών και μετρήσεις κοκκομετρίας από θαλάσσια ιζήματα που συλλέχθηκαν από τον πυθμένα του Νοτίου Ωκεανού, με σκοπό να μελετήσουν την ιστορία της δημιουργίας του Ανταρκτικού Περιπολικού Ρεύματος, κατά την διάρκεια των τελευταίων τριάντα ένα εκατομμύρια ετών.

Η ιστορική αυτή προοπτική δεν ακυρώνει τη σύγχρονη συζήτηση για τις ανθρωπογενείς επιδράσεις στο κλίμα. Τη συμπληρώνει. Μας υπενθυμίζει ότι η Γη έχει «μνήμη» θερμότητας, ανθεκτικότητας και μεγάλων φυσικών ταλαντώσεων. Από αυτή τη σκοπιά, το πραγματικά ασυνήθιστο δεν είναι λίγοι βαθμοί παραπάνω, αλλά το γεγονός ότι θεωρούμε «φυσιολογική» μια από τις ψυχρότερες φάσεις της ιστορίας του πλανήτη.

 Ακόμη και η σύγχρονη συνθετική αξιολόγηση του παλαιοκλίματος από το IPCC αναγνωρίζει ότι η τρέχουσα κλιματική κατάσταση πρέπει να ερμηνεύεται σε σχέση με φυσικές κλιματικές μεταβολές μεγάλης κλίμακας, με χρονικές σταθερές που υπερβαίνουν κατά πολύ τον ανθρώπινο πολιτικό και οικονομικό ορίζοντα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι σημερινές αλλαγές είναι αδιάφορες ή χωρίς συνέπειες για τις ανθρώπινες κοινωνίες. Σημαίνει όμως ότι ο πλανήτης δεν είναι το ευάλωτο σύστημα που συχνά παρουσιάζεται στον δημόσιο λόγο. Η Γη έχει αντέξει θερμότερους ωκεανούς, υψηλότερες στάθμες θάλασσας και ατμόσφαιρες πλουσιότερες σε CO₂. Εκεί που πράγματι εντοπίζεται η πρόκληση δεν είναι η «αντοχή της Γης», αλλά η προσαρμοστικότητα των κοινωνιών, των υποδομών και των οικονομιών μας σε μεταβαλλόμενες συνθήκες.

Η κλιματική συζήτηση, αν θέλει να είναι επιστημονικά έντιμη και κοινωνικά χρήσιμη, οφείλει να στηρίζεται στη φυσική, τη γεωλογία και τον χρόνο — όχι στον φόβο και στους αποκομμένους τίτλους. Ο γεωλογικός χρόνος μας υπενθυμίζει κάτι θεμελιώδες: η ζέστη δεν είναι ο εχθρός της Γης. Το ερώτημα δεν είναι αν ο πλανήτης θα αντέξει, αλλά αν εμείς θα επιλέξουμε να σχεδιάσουμε το μέλλον με γνώση, μέτρο και επιστημονική σοβαρότητα, αντί με πανικό και απλουστεύσεις. Το αρχείο απολιθωμάτων της Γης συνδέει την ξαφνική κλιματική αλλαγή με την εξαφάνιση, για παράδειγμα στα θαλάσσια ασπόνδυλα και τα θαλάσσια θηλαστικά. Οι άνθρωποι πιθανότατα δεν θα εξαφανιστούν, αλλά η απώλεια της κλιματικής σταθερότητας που έχει επιμείνει σε όλη την ιστορία του πολιτισμού θα σημάνει πρωτοφανείς προκλήσεις προσαρμογής: άνοδος της στάθμης της θάλασσας και απώλεια παράκτιων υποδομών, μεταβολές στο περιφερειακό κλίμα που επηρεάζουν την παραγωγή τροφίμων, απώλεια αξιόπιστων αποθεμάτων νερού, περισσότερες πλημμύρες και πυρκαγιές και αυξημένη εξάπλωση μολυσματικών ασθενειών.

Κανείς άνθρωπος δεν έζησε στη Γη για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας της. Δεν παίξαμε κανένα ρόλο στις συνθήκες θερμοκηπίου του πλανήτη στο αρχαίο παρελθόν. Αλλά η ιστορία του πλανήτη μας δείχνει ότι το διοξείδιο του άνθρακα έχει ισχυρή επίδραση στο κλίμα και ότι η ταχεία κλιματική αλλαγή προκαλεί σημαντικές διαταραχές στα ζώα και τα φυτά. Μπορούμε να μάθουμε από την ιστορία της Γης πώς λειτουργεί το κλιματικό μας σύστημα. Ο ρόλος μας είναι αναμφισβήτητος, αλλά το ίδιο ισχύει και για την ικανότητά μας να αλλάξουμε το μέλλον με τρόπους που θα βελτιώσουν τη ζωή των ανθρώπων και άλλων ζωντανών οργανισμών στις επόμενες γενιές.

Πηγές : Christopher R. Scotese (2021). Phanerozoic paleotemperatures: The Earth’s changing climate during the last 540 million years. / James C. Zachos, Pagani, M., Sloan, L., Thomas, E., & Billups, K. (2001). Trends, rhythms, and aberrations in global climate 65 Ma to present.  / IPCC (2021–2023). Sixth Assessment Report (AR6), Working Group I – The Physical Science Basis, κεφάλαια παλαιοκλίματος/  Zachos, J. C., Dickens, G. R., & Zeebe, R. E. (2008). An early Cenozoic perspective on greenhouse warming and carbon-cycle dynamics. Nature, 451, 279–283. /Late Miocene onset of the modern Antarctic Circumpolar Current .Dimitris Evangelinos

Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης - Mετεωρολόγος Star Channel - Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ - Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect

Τα καλά νέα για τον καιρό ...

 Η ατμόσφαιρα πάνω από την Ευρώπη μπαίνει ξανά σε καθαρά χειμερινή τροχιά. Οι μεγάλης κλίμακας κυκλοφορίες μας δείχνουν ψυχρές αέριες μάζες στα βορειοανατολικά, την ώρα που η Μεσόγειος παραμένει θερμικά ενεργή και έτοιμη να τροφοδοτήσει βαρομετρικά χαμηλά. Σε αυτό το δυναμικό πεδίο σύγκρουσης ψύχους και υγρασίας, ο καιρός της Ελλάδας ετοιμάζεται να θυμίσει από βδομάδα ότι ο χειμώνας δεν είναι απλώς παρών — αλλά βρίσκεται στο πιο ουσιαστικό του στάδιο. Οι επόμενες ημέρες δεν μιλούν για μεταβατική περίοδο, αλλά για χειμερινό καιρό  εκεί όπου η φυσική της ατμόσφαιρας παίρνει ξανά τον πρώτο λόγο.Οι παρακάτω χάρτες συγκλίνουν σε ένα σαφές χειμερινό σενάριο για το δεύτερο δεκαπενθήμερο του Ιανουαρίου:

Υετός (GFS Days 7–10) : Ο παραπάνω χάρτης συγκλίνei σε ένα σαφές χειμερινό σενάριο για το δεύτερο δεκαπενθήμερο του Ιανουαρίου Διακρίνεται ζώνη αυξημένων αθροιστικού υετού στην Κεντρική και Ανατολική Μεσόγειο, με έμφαση στην Ελλάδα, το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Τα ύψη βροχής είναι αξιόλογα, ιδιαίτερα στα κεντρικά και νότια τμήματα της χώρας, κάτι που συνάδει με ενεργή βαρομετρική δραστηριότητα.

Θερμοκρασιακές ανωμαλίες 2 m : Οι έντονα αρνητικές αποκλίσεις στη ΒΑ και Α Ευρώπη υποδηλώνουν καθοδική κίνηση ψυχρών ηπειρωτικών αερίων μαζών προς τα Βαλκάνια και το Αιγαίο. Η Ελλάδα βρίσκεται στη ζώνη μετάβασης, όπου το ψύχος δεν είναι ακραίο στα πεδινά, αλλά επαρκές για χειμερινό υετό και χιονοπτώσεις στα ορεινά.

 

Υποεποχιακές ανωμαλίες υετού (19–26 & 26 Ιανουαρίου – 2 Φεβρουαρίου)

 

Και οι δύο περίοδοι δείχνουν θετικές ανωμαλίες βροχόπτωσης στη Μεσόγειο και ειδικά στην περιοχή της Ελλάδας, σε αντίθεση με την Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη όπου κυριαρχεί πιο ξηρό μοτίβο. Αυτό ενισχύει την εικόνα επαναλαμβανόμενων χαμηλών στην Κεντρική Μεσόγειο. Οι προγνώσεις αυτές μας δίνουν μια ικανοποιητική τάση του καιρού για το επόμενο 15ημερο. 

Το τελικό μας συμπέρασμα είναι ότι οι ψυχρές μάζες από τα βορειοανατολικά της Ευρώπης, σε συνδυασμό με χαμηλά βαρομετρικά της Κεντρικής Μεσογείου, δημιουργούν τις προϋποθέσεις για: πολύ καλά ύψη βροχής στα κεντρικά και νότια της χώρας χιονοπτώσεις στα ορεινά της κεντρικής και νότιας ηπειρωτικής Ελλάδας και διατήρηση καθαρά χειμερινών χαρακτηριστικών του καιρού

Το ότι η θερμοκρασία θα πέσει αισθητά από την Κυριακή και για λίγες μέρες ακόμη,  διακρίνεται στο παρακάτω μετεώγραμμα της Αθήνας , ενω αργότερα η θερμοκρασία επανέρχεται σε κανονικές τιμές για την εποχή με ικανοποιητικά ύψη υετού , χωρίς όμως ακραίες τιμές. Τα κλιματικά δεδομένα επιβεβαιώνονται και από τα αριθμητικά μοντέλα δίνοντας μας μια ικανοποιητική εικόνα για την τάση του καιρού των επομένων ημερών 

 

Ο χειμώνας δεν τελείωσε. Βρισκόμαστε ουσιαστικά στα μέσα της διαδρομής του, με την ατμοσφαιρική κυκλοφορία να θυμίζει ότι ο Ιανουάριος και ο Φεβρουάριος παραμένουν οι κατεξοχήν μήνες των οργανωμένων χειμερινών επεισοδίων.

Θεόδωρος Ν. Κολυδάς

Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης - Mετεωρολόγος Star Channel - Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ - Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect

Ο ρόλος των ισχυρών Εθνικών Μετεωρολογικών Υπηρεσιών στα media και στα social

Η εμπειρία των τελευταίων ετών δείχνει κάτι ξεκάθαρο: όσο πιο ισχυρή, ορατή και σύγχρονη είναι η παρουσία των κεντρικών Εθνικών Μετεωρολογικών Υπηρεσιών στη δημόσια σφαίρα, τόσο λιγότερο χώρο βρίσκουν οι αυθαίρετες, πρόχειρες ή εντελώς λανθασμένες προγνώσεις από μεμονωμένους «παίκτες» της πληροφόρησης. Εκεί όπου η επίσημη φωνή απουσιάζει ή περιορίζεται, δημιουργείται κενό. Και το κενό αυτό, ειδικά στην εποχή των social media, γεμίζει γρήγορα – όχι πάντα με ποιότητα.

Η πληροφορία ως σύστημα, όχι ως άποψη

Η μετεωρολογική πρόγνωση δεν είναι προσωπική άποψη. Είναι αποτέλεσμα δικτύων παρατήρησης, αριθμητικών μοντέλων, επιστημονικής επαλήθευσης, και –κυρίως– συλλογικής ευθύνης.

Οι κεντρικές Μετεωρολογικές Υπηρεσίες διαθέτουν αυτή τη θεσμική υποδομή. Όταν όμως η πρόγνωση δεν «φτάνει» έγκαιρα, με κατανοητό και σύγχρονο τρόπο στον πολίτη, τότε το πεδίο καταλαμβάνεται από αποσπασματικές αναγνώσεις χαρτών, υπερβολές, ή σκόπιμη κινδυνολογία για λόγους προβολής.

Ελλάδα και Ιταλία: υψηλή διείσδυση, χαμηλό φίλτρο

Στην Ελλάδα όσο και στην Ιταλία παρατηρείται έντονη διείσδυση «φάλτσων» προγνώσεων στο δημόσιο πεδίο. Η εικόνα είναι γνώριμη: τίτλοι ακραίων φαινομένων χωρίς πλαίσιο, μεμονωμένοι μετεωρολόγοι ή αυτοαποκαλούμενοι «αναλυτές» που προβάλλουν προσωπικά σενάρια, συχνά χωρίς καμία θεσμική ευθύνη. Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς επιστημονικό λάθος. Είναι κοινωνικός αποπροσανατολισμός καθώς οι πολίτες δεν ξέρουν ποιον να πιστέψουν, κόπωση από συνεχή «έκτακτα», υποβάθμιση των πραγματικά επικίνδυνων προειδοποιήσεων.

Σε αυτό συμβάλλει και η απουσία σαφούς νομικού πλαισίου. Δεν υπάρχουν ξεκάθαροι κανόνες για το ποιος, πώς και με ποια ευθύνη επικοινωνεί επιχειρησιακές προγνώσεις κινδύνου. Οι κυρώσεις είναι ανύπαρκτες και η έννοια της θεσμικής ευθύνης συχνά συγχέεται με την ελευθερία της έκφρασης.

Η περίπτωση της Ελλάδας και η χαμένη ευκαιρία της επίσημης φωνής

Η Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία (ΕΜΥ) διαθέτει επιστημονική αξιοπιστία, ιστορικό βάθος και επιχειρησιακή εμπειρία. Διαθέτει επίσης λογαριασμούς στα κοινωνικά δίκτυα. Εκεί όμως συχνά σταματά η παρουσία της. Η φωνή της ΕΜΥ δεν έχει καθημερινό ρυθμό, δεν χρησιμοποιεί τα social , δεν έχει σύγχρονη γλώσσα, δεν «σπάει» την πληροφορία σε μορφή κατάλληλη για τα media, δεν απαντά άμεσα στον θόρυβο της παραπληροφόρησης.

Αποτέλεσμα; Η επίσημη και αξιόπιστη πρόγνωση χάνεται μέσα στην καθημερινή υπερπληροφόρηση, ενώ ο πολίτης στρέφεται σε ό,τι είναι πιο εντυπωσιακό – όχι απαραίτητα πιο σωστό.

Το παράδειγμα της Μεγάλης Βρετανίας: Met Office

Στον αντίποδα, το Met Office στο Ηνωμένο Βασίλειο αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα καλής πρακτικής. Δεν αρκείται στην έκδοση δελτίων. Έχει ισχυρή, συνεχή παρουσία στα media. Παράγει γραφικά και βίντεο προσαρμοσμένα στη γλώσσα των πολιτών. Χρησιμοποιεί ενεργά τα social media με ενιαίο ύφος και σαφή ιεράρχηση κινδύνων. Και –το σημαντικότερο– οι ίδιοι οι μετεωρολόγοι του Met Office διατηρούν επίσημo blog, όπου εξηγούν το «γιατί» πίσω από την πρόγνωση, προσθέτουν επιστημονικό πλαίσιο και απαντούν σε εύλογες απορίες.

Έτσι, η θεσμική φωνή δεν είναι απρόσωπη. Έχει πρόσωπο, συνέπεια και αξιοπιστία. Και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, οι «φάλτσες» προγνώσεις δεν βρίσκουν εύκολα έδαφος.

Το συμπέρασμα είναι πολιτικό – όχι μόνο επιστημονικό

Όσο πιο ισχυρή είναι η κεντρική Μετεωρολογική Υπηρεσία τόσο μειώνεται ο χώρος της αυθαιρεσίας, τόσο προστατεύεται ο πολίτης, τόσο ενισχύεται η Πολιτική Προστασία. Η απουσία ισχυρής επίσημης επικοινωνίας δεν είναι ουδέτερη επιλογή. Είναι παράγοντας κινδύνου. Και σε μια εποχή κλιματικής αστάθειας, αυτός ο κίνδυνος δεν αφορά μόνο τον καιρό – αφορά την εμπιστοσύνη, την ασφάλεια και τελικά τη δημοκρατική ποιότητα της πληροφόρησης.

Αν θέλουμε λιγότερα «φάλτσα», δεν αρκεί να τα καταγγέλλουμε. Πρέπει να ενισχύσουμε τον μαέστρο. Και στην πρόγνωση του καιρού, ο μαέστρος οφείλει να είναι η ισχυρή, σύγχρονη και παρούσα Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία.

Θεόδωρος Ν. Κολυδάς

Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης - Mετεωρολόγος Star Channel - Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ - Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect

Συλλεκτήρες ομβρίων, πλημμύρες και ο ρόλος του χιονιού στα ελληνικά βουνά

 

Τα τελευταία χρόνια επανέρχεται με ένταση η συζήτηση ότι «πάει χαμένο» ένα μεγάλο μέρος της βροχής. Κάθε ισχυρό επεισόδιο υετού, κάθε πλημμύρα σε αστικό ή πεδινό περιβάλλον, φέρνει ξανά στο προσκήνιο την ανάγκη για ταμιευτήρες και συλλεκτήρες ομβρίων. Όχι μόνο ως απάντηση στη λειψυδρία, αλλά και ως εργαλείο ουσιαστικής αντιπλημμυρικής προστασίας. Η εμπειρία, όμως, δείχνει ότι τέτοιες λύσεις δεν είναι πανάκεια ούτε εφαρμόζονται με τον ίδιο τρόπο παντού. Οι συλλεκτήρες και οι ταμιευτήρες προϋποθέτουν συγκεκριμένες κλιματικές και γεωμορφολογικές συνθήκες: επαρκές ύψος και συχνότητα βροχοπτώσεων, κατάλληλο ανάγλυφο, εδάφη που επιτρέπουν είτε αποθήκευση είτε ελεγχόμενη διήθηση. Δεν είναι όλα τα μέρη εξίσου κατάλληλα. Εκεί όμως που μπορούν να εφαρμοστούν σωστά, αποτελούν διπλό όφελος: μειώνουν την αιχμή της απορροής –άρα και τον κίνδυνο πλημμυρών– και ταυτόχρονα αυξάνουν τα διαθέσιμα υδατικά αποθέματα.

Σε γενικές γραμμές, από τη συνολική βροχόπτωση μιας περιοχής, μόλις το 10–30 % μπορεί να συμβάλει άμεσα σε ταμιευτήρες ή υπόγειες αποθήκες. Το υπόλοιπο είτε εξατμίζεται, είτε διηθείται ανεξέλεγκτα, είτε καταλήγει γρήγορα στη θάλασσα. Το κρίσιμο στοιχείο εδώ είναι η χρήση γης. Στις πλήρως αστικοποιημένες περιοχές, το 70–90 % της βροχής μετατρέπεται σε επιφανειακή απορροή, καθώς οι στεγανές επιφάνειες δεν επιτρέπουν τη διήθηση. Στις αγροτικές ζώνες, η απορροή περιορίζεται στο 10–30 %, ενώ σε δάση και υγροτόπους μόλις στο 5–15 %. Ανάμεσα σε αυτά τα άκρα βρίσκονται οι προαστιακές περιοχές, με τιμές 40–60 %, ανάλογα με το πράσινο και τη σύσταση των εδαφών. Στα μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας, όπως η Αθήνα, εκτιμάται ότι περίπου τα δύο τρίτα της βροχής απομακρύνονται μέσω δικτύων αποχέτευσης – και σε ακραία επεισόδια το ποσοστό αυτό μπορεί να αγγίξει το 90 %. Αντίθετα, στα νησιά, όπου το ανάγλυφο είναι πιο απότομο και η δόμηση λιγότερο πυκνή, το νερό ακολουθεί φυσικές ροές προς τη θάλασσα. Η απουσία μικρών ταμιευτήρων και δεξαμενών σημαίνει ότι πολύτιμο χειμερινό νερό χάνεται, ακριβώς τη στιγμή που θα μπορούσε να αποθηκευτεί.

Οι συλλεκτήρες ως αντιπλημμυρικό εργαλείο

Η αξία των συλλεκτήρων βρόχινου νερού δεν περιορίζεται στη λειψυδρία. Με σωστό σχεδιασμό, μπορούν να ανασχέσουν σημαντικά τις πλημμύρες. Κάθε κυβικό μέτρο νερού που συγκρατείται προσωρινά ή μόνιμα, είναι ένα κυβικό μέτρο λιγότερο που επιβαρύνει τα ρέματα και τα αστικά δίκτυα αποχέτευσης. Ιδίως σε περιοχές με επαναλαμβανόμενες πλημμύρες, μικρές αποκεντρωμένες λύσεις –δεξαμενές, πράσινες υποδομές, διαπερατά υλικά– μπορούν να κάνουν τη διαφορά εκεί όπου τα μεγάλα έργα αργούν ή δεν επαρκούν.

Το χιόνι στα ελληνικά βουνά: φυσικός ταμιευτήρας, αλλά όχι ο μόνος

Το χιόνι είναι αναμφίβολα φυσικός ταμιευτήρας. Όμως στην Ελλάδα δεν είναι ο μοναδικός –ούτε πάντα ο κυρίαρχος– ρυθμιστής της υδρολογίας. Σε πολλά λεκανοπέδια, ιδιαίτερα στα νότια και τα νησιωτικά, το υδρολογικό ισοζύγιο καθορίζεται περισσότερο από τη συνολική χειμερινή βροχόπτωση, τη διήθηση στα καρστικά συστήματα και –κυρίως– από τη διαχείριση και τις αντλήσεις. Ακόμη κι αν η χιονόστρωση μειώνεται στα μεσαία υψόμετρα, η καλοκαιρινή ξηρασία συχνά «γεννιέται» από υπεράντληση, διαρροές δικτύων, αρδευτικές πρακτικές και έλλειψη υποδομών, όχι αποκλειστικά από το χιόνι. Η απλοϊκή εξίσωση «λείπει χιόνι, άρα στερεύουν τα ποτάμια» δεν αρκεί. Για να σταθεί επιστημονικά, πρέπει να δείξουμε ότι –κρατώντας σταθερούς τους άλλους παράγοντες– η μεταβολή του χιονιού εξηγεί το μεγαλύτερο μέρος της μεταβολής της απορροής. Και αυτό δεν ισχύει παντού.

Πρώιμη τήξη και απορροές

Είναι σωστό ότι σε ορεινές λεκάνες με χιονοκρατούμενο καθεστώς, όπως τμήματα της Πίνδου, ο χρονισμός της τήξης παίζει ρόλο. Όμως σε πολλές ελληνικές λεκάνες, οι κορυφές απορροής δεν καθορίζονται από το λιώσιμο του χιονιού, αλλά από έντονες βροχοπτώσεις, κορεσμό εδαφών και επεισόδια μεγάλης έντασης.

Η «πρώιμη τήξη» δεν σημαίνει αυτόματα απώλεια νερού. Αν η διήθηση και η υπόγεια αποθήκευση λειτουργούν σωστά, μέρος του νερού μπορεί να διατηρηθεί. Το πρόβλημα προκύπτει όταν η τήξη συμπίπτει με έντονες βροχές και κορεσμένα εδάφη, αυξάνοντας την επιφανειακή απορροή. Άρα το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο πότε λιώνει το χιόνι, αλλά σε ποιες υδρολογικές συνθήκες.

Χιόνι, οικοσυστήματα και πλημμύρες

Η «ανύψωση ζωνών» και η μετακίνηση ειδών προς μεγαλύτερα υψόμετρα είναι υπαρκτό φαινόμενο διεθνώς. Στην Ελλάδα, όμως, η πίεση στα ορεινά οικοσυστήματα δεν οφείλεται μόνο στη μείωση της χιονοκάλυψης. Κατακερματισμός ενδιαιτημάτων, δρόμοι, υποδομές, υπερβόσκηση, πυρκαγιές και αλλαγές στη δασική διαχείριση συχνά παίζουν μεγαλύτερο ρόλο. Δεν «ανεβαίνουν» όλα τα είδη με τον ίδιο τρόπο – πολλά προσαρμόζονται ή μετακινούνται πλευρικά.

Αντίστοιχα, οι χειμερινές πλημμύρες στην Ελλάδα είναι συχνά πιο «ανθρωπογενείς» απ’ όσο νομίζουμε. Η αστικοποίηση, τα μπαζωμένα ρέματα, οι ανεπαρκείς διατομές και η δόμηση σε πλημμυρικές ζώνες καθορίζουν την καταστροφή πολύ περισσότερο από την παρουσία ή απουσία χιονιού. Μπορεί να υπάρξει μεγάλη πλημμύρα και με κανονική χιονόστρωση, αν η βροχή είναι ακραία και το σύστημα δεν αντέχει.

Πυρκαγιές, τουρισμός και κλίμα: χρειάζονται αποχρώσεις

Οι πυρκαγιές είναι αποτέλεσμα τριών παραγόντων: καιρός, καύσιμη ύλη, ανάφλεξη. Η μειωμένη χιονόπτωση μπορεί να επηρεάζει το «υπόβαθρο» της ξηρότητας, αλλά οι μεγάλοι καύσωνες, οι άνεμοι και –κυρίως– οι ανθρώπινες αιτίες έναρξης είναι καθοριστικοί.

Το ίδιο ισχύει και για τον χειμερινό τουρισμό. Η εικόνα του «αργού θανάτου» των χιονοδρομικών είναι δημοσιογραφικά ελκυστική, αλλά επιστημονικά απλουστευτική. Η προσαρμογή μπορεί να περιλαμβάνει τουρισμό τεσσάρων εποχών, στοχευμένη χρήση τεχνητού χιονιού και αναβάθμιση υποδομών. Δεν πρόκειται για γραμμική κατάρρευση, αλλά για αλλαγή μοντέλου.

Από τα έργα στη νοοτροπία

Οι φετινές βροχές και το μέχρι στιγμής περιορισμένο χιόνι λειτουργούν ως υπενθύμιση. Όχι μόνο για τις αδυναμίες των υποδομών, αλλά και για τον τρόπο που διαχειριζόμαστε το νερό. Το νερό που κυλά στους δρόμους δεν είναι «πλεόνασμα»· είναι πόρος που χάνεται. Ίσως ήρθε η ώρα για σαφείς κανόνες: περιορισμό της χρήσης πόσιμου νερού για πότισμα το καλοκαίρι, αξιοποίηση παραδοσιακών και σύγχρονων δεξαμενών συλλογής βρόχινου νερού, ανακύκλωση νερού όπου είναι δυνατόν. Η προσαρμογή στην κλιματική πραγματικότητα δεν είναι μόνο έργα και μελέτες. Είναι αλλαγή στάσης ζωής. Κάθε βροχή και κάθε χιονόπτωση μας το θυμίζει. H φύση πάντα θυμάται. Το ζητούμενο είναι αν εμείς θα μάθουμε να ζούμε σε ισορροπία μαζί της – με σεβασμό, μέτρο και πρόνοια.

Θεόδωρος Ν. Κολυδάς
Διευθυντής Τομέα Υδρομετεωρολογίας και Φυσικών Καταστροφών εργαστηρίου Assist Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης - Mετεωρολόγος Star Channel - Πρώην Διευθυντής Εθνικού Μετεωρολογικού Κέντρου ΕΜΥ - Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας UNESCO Con-E-Ect

🎯ΑΙΘΡΙΟΣ ΟΥΡΑΝΟΣ ΚΑΙ ΧΙΟΝΟΣΚΕΠΕΣ ΕΔΑΦΟΣ ΣΤΟ ΝΕΥΡΟΚΟΠΙ .

 

Η παραπάνω δορυφορική εικόνα, που ελήφθη από τον ευρωπαϊκό δορυφόρο Sentinel-2 το μεσημέρι της Δευτέρας 12 Ιανουαρίου 2026, αποτυπώνει με εντυπωσιακή καθαρότητα τη χιονοκάλυψη στο οροπέδιο του Νευροκοπίου.

Το εκτεταμένο χιόνι, σε συνδυασμό με τον αίθριο ουρανό και την ασθενή νυχτερινή ανάμειξη της ατμόσφαιρας, δημιουργεί σήμερα το βράδυ ιδανικές συνθήκες για ισχυρή ψύξη λόγω ακτινοβολίας . Υπό αυτές τις συνθήκες, οι θερμοκρασίες αναμένεται να υποχωρήσουν τη νύχτα και τις πρώτες πρωινές ώρες στους –9 έως –11°C, ενώ τοπικά δεν αποκλείονται ακόμη χαμηλότερες τιμές στα κλειστά κοιλώματα και στις μικρές λεκάνες του ανάγλυφου, όπου ευνοείται η παγίδευση του ψυχρού αέρα (λ.χ. στο Οχυρό μπορεί να έχουμε και -15°C ).

Πρόκειται για ένα κλασικό χειμερινό σκηνικό του Νευροκοπίου, όπου η γεωμορφολογία και η παρουσία χιοσκεπούς εδάφους λειτουργούν πολλαπλασιαστικά στην πτώση της θερμοκρασίας, επιβεβαιώνοντας για ακόμη μία φορά τον χαρακτήρα της περιοχής ως ενός από τα ψυχρότερα κατοικημένα οροπέδια της χώρας.